از حکومتی شدن تا هوش مصنوعی

اما امروز، این نهاد دیرینه در میان دو جریان خطرناک گرفتار شده است: از یک سو، جذابیت‌زدایی و فاصله گرفتن از اقتضائات معماری و زیبایی‌شناختی که آن را به فضایی سرد و بی‌روح برای نسل جوان تبدیل کرده، و از سوی دیگر، وسوسه حکومتی شدن که استقلال تاریخی آن را به عنوان نماینده جامعه مدنی در برابر قدرت، تهدید می‌کند.

این گزارش با بهره‌گیری از تحلیل داده‌های شهرسازی و روندهای فناورانه، به بررسی جایگاه مسجد در دوراهی سنت و مدرنیته می‌پردازد.

مسجد؛ زیبایی قدسی در برابر تجمل‌زدگی مادی

یکی از اشتباهات رایج در معماری معاصر ما، خلط مفهوم «سادگی» با «بی‌ذوقی» است. در حالی که معماری اصیل اسلامی همواره بر سادگی توأم با شکوه معنوی تأکید داشته است .

مسجد، خانه خالق همه زیبایی‌هاست و باید تجلی‌گاه جمال الهی باشد، اما این زیبایی نباید چشمان مخاطب را به سطح ماده و تزئینات نفسانی بدوزد .

مسجد مطلوب، مسجدی است که با بهره‌گیری از اصول زیبایی‌شناسی، انسان را از خود و تنگنای دنیای مادی برهاند و به افق‌های نامتناهی غیب متصل کند .

متأسفانه در دهه‌های اخیر، گاه شاهد ساخت مساجدی بوده‌ایم که فاقد هرگونه روح هنری هستند و گاه به ساختمانی خشک و بی‌روح تبدیل شده‌اند که نه تنها آرامش را به نمازگزار منتقل نمی‌کند، بلکه او را فراری می‌دهد.

این در حالی است که شاخص‌های جذب جوانان به مسجد، به وضوح بر اهمیت «فضای مناسب و ظاهر زیبا» به عنوان یکی از کلیدی‌ترین عوامل تأکید دارد .

سنگر مردم یا پایگاه دولت؟

شاید مهم‌ترین چالش پیش روی مساجد، مسئله «استقلال» و «اقتصاد» آنهاست. در سال‌های اخیر، برخی خواستار دخالت مستقیم دولت در تأمین هزینه‌های مساجد شده‌اند، غافل از اینکه این امر، بزرگ‌ترین ضربه را به هویت مسجد وارد می‌کند.

مسجد، خانه مردم است و باید متعلق به همه مردم باشد، نه دولت. اگر هزینه‌های مسجد توسط دولت تأمین شود، به تدریج این نهاد مقدس کارکرد تاریخی خود را به عنوان محلی برای طرح مطالبات مردمی و حتی اعتراض به حکومت از دست می‌دهد.

دولتی کردن مساجد، آنها را به نهادهایی کلیشه‌ای، دستوری و فاقد تنوع فرهنگی تبدیل می‌کند و در نهایت به بی رونقی و کاهش مشارکت مردمی می‌انجامد.

تجربه کشورهایی که مساجد در سلطه کامل حکومت‌ها قرار دارند، نشان داده است که این اماکن هرگز نمی‌توانند نقش یک «پایگاه اجتماعی مستقل» را ایفا کنند .

انقلاب در مسجد؛ ضرورت بهره‌گیری از هوش مصنوعی

اگر نگاهی به تحولات فناورانه در جهان بیندازیم، درمی‌یابیم که هوش مصنوعی به سرعت در حال تغییر سبک زندگی بشر است.

غفلت مسجد از این ابزارهای جدید، به معنای عقب‌ماندن از کاروان بشریت و فاصله گرفتن بیشتر از نسل جوانی است که با این فناوری‌ها زندگی می‌کند .

استفاده از هوش مصنوعی در مسجد به معنای سکولار کردن آن نیست، بلکه به معنای بهره‌گیری از ابزارهای روز برای تحقق اهداف والای دینی است .

از جمله کارکردهای نوین هوش مصنوعی در مساجد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد :

. آموزش هوشمند قرآن: نرم‌افزارهای مبتنی بر تشخیص صوت و پردازش زبان طبیعی که قرائت نمازگزاران را تصحیح می‌کنند.
· مدیریت هوشمند انرژی: استفاده از سنسورها و الگوریتم‌های یادگیری ماشین برای تنظیم خودکار نور، دما و تهویه مسجد بر اساس تعداد نمازگزاران که علاوه بر آسایش آنان، به کاهش مصرف انرژی کمک شایانی می‌کند.

· پژوهش پیشرفته دینی: سامانه‌های جستجوی هوشمند که آیات و روایات مرتبط با موضوعات خاص را در کسری از ثانیه در اختیار محققان قرار می‌دهند.

در عصری که دشمن با استفاده از ماهواره‌ها و شبکه‌های اجتماعی به دنبال جذب جوانان است، مسجد نیز باید توان خود را با ابزارهای روز افزایش دهد .

فضاهای عمومی و معمای شهرسازی مدرن

یکی از دلایل کاهش توجه به مسجدسازی در جامعه ما، بحران عمیق‌تری به نام «بی‌توجهی به فضاهای عمومی» است.

در دهه‌های اخیر، شهرسازی ما تحت تأثیر شاخص‌های صرفاً کمی و اقتصادی (مانند تراکم و ماشین‌حساب) قرار گرفته و از طراحی منظر و کیفیت فضاهای شهری غافل مانده است .

ما شاهد ساخت آسمان‌خراش‌های متراکم هستیم، بی‌آنکه به نیاز مردم به پارک، کتابخانه، پیاده‌روی مناسب و میدان‌های وسیع توجه کنیم.

مسجد، تنها قربانی این رویکرد نیست. همه فضاهای عمومی در شهرسازی کنونی ما مورد بی‌مهری قرار گرفته‌اند. در بافت‌های جدید شهری، یا مسجدی وجود ندارد، یا چند مسجد در کنار هم ساخته می‌شود بدون آنکه نسبتی با تراکم جمعیت و نیازهای آن منطقه داشته باشد.

باید تأکید کرد ؛ مسجد برای بقا و پویایی خود باید به سه اصل اساسی بازگردد: اول زیبایی قدسی که روح را سیراب کند. دوم؛ استقلال از دولت که هویت مردمی آن را حفظ کند، وسوم ؛  نوآوری فناورانه که آن را به روز و کارآمد نگه دارد.

مسجد اگر می‌خواهد خانه مردم باشد، باید هم معماری‌اش با روح مردم سخن بگوید، هم درهایش به روی ایده‌های نو باز باشد و هم وابسته به قدرتی نباشد که روزی باید در همان مسجد، مطالبه‌گر عدالت از آن باشد.